Dostałem ostatnio pytanie:
„Cześć. Mam mały problem. Chodzi mi o robienie zdjęć w domu, przy słabym oświetleniu bez użycia lampy błyskowej. Przy krótkim czasie naświetlania zdjęcie jest ostre, ale ciemne i zaszumione, przy zwiększeniu czułości zwiększa się jasność, ale i szumy. Przy dłuższym naświetlaniu obraz poprawia się, ale przy gwałtownym ruchu osób fotografowanych obraz robi się rozmazany. Kolejnym problemem w tej kwestii jest balans bieli, światło jakie oświetla dane pomieszczenie jest to światło zastane i żarowe jak można ustawić balans tak, aby był w miarę do zaakceptowania. Największy problem jest robienie zdjęć w kościele, byłem nie dawno na kursie w Tarnowie i księża, co rusz podkreślali zgubne skutki lampy na stare malowidła. Więc staram się nie używać lampy, więc szukam alternatywy. Pozdrawiam. Sławek.”

Zacznę od tego, że efekty fotografowania przy słabym świetle zastanym są niestety ściśle związane z posiadanym sprzętem fotograficznym. Czy da on radę naświetlić element światłoczuły z odpowiednią jakością. Istotne są tu dwa parametry. Jasność obiektywu oraz widoczność szumu przy wysokim ISO.

Weźmy np. zdjęcie kościoła rozpoczynające ten wpis. Parametry ekspozycji to: czas: 1/20s; przysłona: f/3.5; ISO 400. Oznacza to, że w tym kościele mamy ekspozycję o wartości 6 EV (patrz Exposure value). Przy zdjęciach osób stojących czas 1/20s jest wystarczająco krótki. Jeśli natomiast będą się poruszać, to musisz go skrócić do wartości 1/60s, a może nawet 1/125s. Wszystko zależy od tego jaki szybki ruch chcesz zamrozić i jaki stopień poruszenia jesteś wstanie zaakceptować. I teraz, jeśli posiadasz jasny obiektyw np. f/1.4, to przy ISO 100 dla 6 EV musisz zastosować czas 1/30s. Jeśli czas ma być krótszy np. 1/125s, to przy tej przysłonie musisz podnieść czułość do ISO 400, by zachować taką samą ekspozycję. Jeśli natomiast masz ciemniejszy obiektyw lub ze względu na głębię ostrości chcesz zrobić zdjęcie np. przy przysłonie 4 i jednocześnie zachować krótki czas 1/125s to dla zachowania ekspozycji czułość musi zostać podkręcona do ISO 3200. Mało, który aparat ma akceptowalne szumy przy tej czułości. W takiej sytuacji bardzo pomocne mogą okazać się programy do odszumiania zdjęć. Duże pozytywne wrażenie zrobiły ostatnio na mnie filtry odszumiające zastosowane w Adobe Lightroom 3. Dzięki temu mogą w miarę śmiało robić zdjęcia swoim Canonem EOS 50D przy ISO 1600. Tak więc do robienia zdjęć przy słabym świetle zastanym konieczny jest jasny obiektyw, aparat, który daje niskie szumy przy wysokim ISO oraz dobry program do odszumiania. Tego inaczej się nie przeskoczy.

Na zakończenie jeszcze jeden przykład zdjęcia zrobionego przy świetle zastanym. Źródłem światła były wyskakujące z dyszy zimne ognie.

Canon EOS 50D; ogniskowa 50mm; czas: 1/200s; przysłona: f/1.4; ISO 640

Ps. Jeśli chodzi o balans bieli, to raczej trzeba go ustawiać ręcznie. Przy świetle mieszanym automatyka, może działać różnie. Najlepiej jednak robić zdjęcie w RAWie i później samemu ustawić odpowiednią temperaturę barwową patrząc na efekty zmiany, na dużym ekranie komputera.

Ps.2 W ebooku „Magia głębi ostrości i ozdobnego rozpraszania tła” piszę trochę więcej o ekspozycji i jej wartościach.

Współczesne aparaty fotograficzne stosunkowo dobrze dobierają parametry ekspozycji. I można by w zasadzie na tym poprzestać, i nie zajmować się dalej tym tematem. Wtedy jednak skazujemy się na utratę naprawdę wielu ciekawych ujęć. Zdjęć, które przemawiają przy ściśle określonych parametrach, które wykorzystują długi lub krótki czas naświetlania, małą lub dużą głębię ostrości oraz zdjęć, których nie da się zrobić przy niskich czułościach ISO. Więc, co to jest ekspozycja?

Ekspozycja (EV – exposure value) to nic innego jak skala i wartość dająca informację o jaskrawości fotografowanej sceny. W aparacie ekspozycja rozkładana jest na trzy parametry: liczbę przysłony, czas otwarcia migawki i czułość ISO. Aparat w trybie automatycznym lub półautomatycznym, w zależności od istniejącego oświetlenia, sugeruje wykonanie zdjęcia przy określonych wartościach tych parametrów. Dobiera je w taki sposób, aby element światłoczuły (np. matryca) otrzymał uśrednioną ilość światła wynikającą z pomierzonej ekspozycji. Odpowiedni poziom ekspozycji może być reprezentowany przez różne wartości przysłony, czasu otwarcia migawki, czy czułości ISO. Ustawiając rożne zależności pomiędzy nimi można uzyskać różne efekty. Łatwo to przetestujesz na stronie z symulatorem aparatu fotograficznego (strony w wer. ang.):

• camerasim.com/camera-simulator.html
• www.kamerasimulator.se/eng/?page_id=2
• dryreading.com/camera/index.html

Słowniczek:
lighting – oświetlenie
distance – odległość
focal length – ogniskowa
aperture – przysłona
shutter speed – czas migawki
shutter priority – priorytet czasu (Tv, S)
aperture priority – priorytet przysłony (A, Av)
manual – tryb manualny (M)
snap photo – pstryknij zdjęcie

Więcej informacji na temat ekspozycji umieszczę w dodatku do ebooka „Magia głębi ostrości i ozdobnego rozpraszania tła”.

Spójrz na zdjęcie. Jak Ci się podoba ten widoczek w blasku Księżyca? Chociaż raczej powinienem napisać w blasku porannego Słońca. Zaskoczony?

Robiąc zdjęcia w trybie manualnym M masz całkowity wpływ na ekspozycję. Dzięki temu sam decydujesz jak silnie zostanie naświetlona matryca w aparacie. Jeśli Księżyc jest w pełni, to dla celów fotograficznych różnica w jego świetle, a świetle od Słońca wynika tylko z mocy tego światła oraz odczuwanej przez nas jego barwy. Światło pochodzące od Księżyca jest znacznie słabsze i mamy wrażenie, że chłodniejsze. W świetle Księżyca nie rozróżniamy też barw ponieważ w naszym oku za widzenie przy tak słabym świetle odpowiedzialne są receptory zwane pręcikami, które nie dają informacji o kolorze.

Wiec jeśli chcesz zasymulować, tak jak na tym zdjęciu, widoczek niby w blasku Księżyca, to fotografując w dzień musisz mocno niedoświetlić kadr i później w programie graficznym pozbawić je barw i zabarwić na niebiesko.

Ekspozycja dobrana w celu pokazania okna i roślin za nim


Ekspozycja dobrana w celu pokazania wnętrza

Aparat dokonując pomiaru nie wie, co jest Twoim fotografowanym obiektem i dlatego dokonuje uśrednienia wyników. To uśrednienie może powodować, że Twój główny obiekt zainteresowania będzie zbyt jasny, lub zbyt ciemny. Jeśli mamy do czynienia z jasnym obiektem na ciemnym tle, to zazwyczaj należy zdjęcie niedoświetlić, czyli wprowadzić korektę na minus. Jeśli fotografujemy ciemny obiekt na jasnym tle, to zazwyczaj trzeba wprowadzić korektę na plus, czyli prześwietlić.

Przykładem tego typu sytuacji może być jasny dmuchawiec na tle zielonej trawy.

Jeśli naświetlimy to według wskazań aparatu, to otrzymamy dmuchawiec w postaci zbyt jasnej.

Aparat kompaktowy Canon A710IS – ekspozycja ustalona przez światłomierz aparatu

Kolejne zdjęcia pokazują efekty naświetleń zdjęcia z korektą na minus, co 1/3EV.

Ekspozycja -1/3

Ekspozycja -2/3

Ekspozycja -1

Ekspozycja -1 1/3

Według mojej oceny najodpowiedniejszą korektą w tym przykładzie jest -2/3EV.

To ile potrzebujesz wprowadzić korekty, w dużej mierze zależy od fotografowanej sceny, systemu pomiarowego aparatu oraz wybranej przez Ciebie metody tego pomiaru. Robiąc zdjęcia lustrzanką masz zazwyczaj do wyboru kilka metod np. matrycowy (wielosegmentowy), centralnie ważony i punktowy. Ale o tym przy innej okazji. Najprościej po wykonanym zdjęciu spojrzeć na nie i na jego histogram. I na tej podstawie ocenić, czy wykonać dodatkowe zdjęcie z korektą EV.

Na koniec chcę Ciebie uspokoić. Nie musisz każdego zdjęcia sprawdzać i poprawiać ekspozycji. W zdecydowanej większości przypadków aparat dobierze poprawnie parametry ekspozycji i będziesz się mogła/mógł cieszyć dobrze naświetlonym zdjęciem. W lustrzankach najbardziej powszechną i zalecaną metodą pomiaru światła jest pomiar matrycowy (wielosegmentowy). Uwzględnia on największą liczbę zmiennych w celu określenia właściwego EV.

Ale wracając do ekspozycji i czasu naświetlania. Poniżej pokażę kilka przykładów, gdzie czas gra główną rolę.

Przykład 1. – Wodospad

Czas migawki 1s ; przysłona f/29 ; ISO100


Czas migawki 1/250s ; przysłona f/4 ; ISO800

Przykład 2. – Ognisko

Czas migawki 1/800s ; przysłona f/4 ; ISO400

Czas migawki 8s ; przysłona f/11 ; ISO200

Zmieniając czas naświetlania zmieniamy sposób pokazania ruchu na zdjęciu. Krótkim czasem możemy go zamrozić, a długim go pokazać. Są oczywiście jeszcze stany pośrednie, na których poruszający się obiekt tylko trochę rozmazujemy, aby tylko zaznaczyć jego przemieszczanie się. Są też sytuacje odwrotne, w których obiekt jest zatrzymany, a poruszone jest tło. Zatrzymanie obiektu można uzyskać przez panoramowanie (podążanie za nim ruchem aparatu), albo błyskiem lampy błyskowej, ale to już temat na osobny wpis.

Zdjęcie 1

Naświetlone według wskazań pomiaru z aparatu.

Zdjęcie 2

To samo zdjęcie, ale ekspozycja +2EV, czyli 4x więcej światła niż na zdjęciu pierwszym.

Zdjęcie 3

To samo zdjęcie, ale ekspozycja -4EV, czyli 16x mniej światła niż na zdjęciu pierwszym.

Rzekłbym, że wszystkie zdjęcia mają poprawną ekspozycję mimo, że różnica pomiędzy drugim, a trzecim zdjęciem to aż 6EV. Takich wariacji związanych z ekspozycją oczywiście nie będziesz robił ze zdjęciem rodzinnym, ale przykład pokazuje, a przynajmniej mam taka nadzieję, że poprawna ekspozycja, to taka, która podoba się autorowi, lub odbiorcy jeśli dane zdjęcie było robione z myślą o nim.

Powyższe przykłady zostały zasymulowane z jednego pliku RAW przez odpowiednie jego “wywołanie” w programie graficznym. Uległy też pewnym innym modyfikacjom w Adobe Camera RAW. Gdybym to zdjęcie zrobił od razu z określonym poziomem niedoświetlenia lub prześwietlenia mógłbym pokazać na nim jeszcze więcej szczegółów i przejść tonalnych, niż to jest obecnie. Generalnie zdjęcie to ma zbyt małą głębię ostrości i dlatego nie pokazuję go w powiększeniu. Myślę jednak, że jako przykład do wpisu o ekspozycji jest wystarczające.

Poniżej krótki filmik pokazujący funkcję zmiany ekspozycji za pomocą Adobe Camera RAW. Możliwość korekty tego parametru jest niewątpliwie jedną z większych zalet formatu RAW.

Poprawna ekspozycja oznacz, ni mniej ni więcej tylko tyle, że element światłoczuły otrzymał odpowiednią porcję światła, wymaganą do zarejestrowania obrazu. Jeśli tej porcji będzie mniej, to zdjęcie będzie ciemniejsze, jeśli więcej, to jaśniejsze. Problem polega jednak na tym, aby określić tą „odpowiednią porcję światła” i skąd wiadomo, że dana porcja jest właśnie odpowiednia?

Rozważmy przykład.

Zdjęcie 1

Ekspozycja ustalona przez układ pomiarowy aparatu.

Zdjęcie 2

Ekspozycja +1EV względem pierwszego zdjęcia. Obraz wyraźnie prześwietlone, czyli za dużo światła.

Zdjęcie 3

Ekspozycja -1EV względem pierwszego zdjęcia. Obraz niedoświetlony, czyli za mało światła.

Zdjęcie 4

Ekspozycję ustawiłem według moich upodobań. W tym przypadku jest to -0,5EV względem pierwszego zdjęcia. Ta porcja światła, dla tego ujęcia wydaje mi się być najwłaściwsza.

Podsumowując. Pomiar światła dokonywany przez aparat jest doskonałym punktem wyjścia. Robiąc zdjęcie cyfrówką mamy od razu podgląd wykonanego zdjęcia i możemy ocenić, czy zostało ono dobrze naświetlone. Podgląd na małym ekranie aparatu, przy różnych warunkach oświetlenia zewnętrznego nie jest może metodą zbyt precyzyjną, inaczej widać w pełnym słońcu, a inaczej w ciemnym pokoju, ale daje już wstępne pojęcie i ogląd tego, co otrzymaliśmy. Lepszą metodą jest spojrzenie na histogram zdjęcia. O histogramie już pisałem tutaj. A skąd wiadomo, że dana ekspozycja jest właściwa? A to wiesz już ty! Jeśli oglądając zdjęcie, po jego wykonaniu, widzisz je takim jakim chciałeś, aby właśnie było, to oznacza, że ekspozycja był odpowiednia. Gorsza sytuacja jeśli jest inaczej, wtedy trzeba wiedzieć, co zmienić, aby było tak jak chcesz.

cdn.

Ps. Powyższe przykłady zostały zasymulowane z jednego pliku RAW przez odpowiednie jego „wywołanie” w programie graficznym.

Zdjęcie #1

To samo ujęcie, które można by zrobić bez statywu.

Zdjęcie #2

Czym różnią się te dwa zdjęcia?

Tylko jednym parametrem – czasem naświetlania. No i oczywiście przysłoną, która musiała być przymknięta, aby uzyskać odpowiednie wydłużenie czasu ekspozycji. Jednak samo przymknięcie przysłony nie wystarczyło. Przy pierwszym zdjęciu musiałem jeszcze zastosować filtry, które dopiero dały odpowiednie wydłużenia czasu ekspozycji. Przy drugim zdjęciu musiałem dodatkowo podnieść czułość matrycy, aby z kolei skrócić czas naświetlania do minimum.

Sprzęt:
aparat – Canon EOS 1000D, obiektyw – Sigma 17-70mm f/2.8-4.5 DC, statyw, filtry
Parametry zdjęcia #1: czas 15s, f/32, ISO 100
Parametry zdjęcia #2: czas 1/4000s, f/4.5, ISO 400
Wywołanie zdjęcia:
Adobe Photoshop Elements 7

Ekspozycja. Warsztaty fotograficzne
Autor: Jeff Wignall
Data wydania: 12/2008
Stron: 312
Opis

Co ciekawe, na dzień dzisiejszy, na liście TOP20 czyli najczęściej kupowanych książek w księgarni z ostatnich 30 dni znalazły się aż cztery książki z tej serii.

Zdjęcia makro. Warsztaty fotograficzne – miejsce 2
Oświetlenie. Warsztaty fotograficzne – miejsce 3
Kompozycja. Warsztaty fotograficzne – miejsce 5
Ekspozycja. Warsztaty fotograficzne – miejsce 19

Inne książki o fotografii na tej liście to:
Książka o fotografowaniu. Wydanie III rozszerzone – miejsce 1
Sekrety mistrza fotografii cyfrowej. 195 ujęć Scotta Kelbyego – miejsce 7
Mistrzowska edycja zdjęć. Adobe Photoshop CS3 PL dla fotografów – miejsce 9
Sekrety mistrza fotografii cyfrowej. Nowe ujęcia Scotta Kelbyego – miejsce 15

Na koniec jeszcze dodatkowa informacja. W dniu dzisiejszym książka Kompozycja. Warsztaty fotograficzne jest o 30% tańsza.

W aparatach bardziej zaawansowanych mamy dodatkowo możliwość wyboru metody pomiaru światła. Trzy podstawowe, to pomiar: matrycowy, centralnie ważony oraz punktowy. Czasami mamy też możliwość definiowania miejsca tego punktu. W aparatach z trybem detekcji twarzy (bardzo fajna funkcja) aparat odnajduje twarze w kadrze i tak dobiera parametry ekspozycji, aby twarz była dobrze naświetlona (przynajmniej teoretycznie tak to powinno się odbywać).

Te różne metody pomiaru światła zostały opisane w artykule Poznaj swoją lustrzankę: metody pomiaru światła.

Jeśli nasz aparat nie posiada tak zaawansowanych funkcji, to większości przypadków możemy sobie poradzić obserwując podgląd obrazu na ekranie i odpowiednio ustawiając prześwietlenie lub niedoświetlenie zdjęcia. Jeśli nasz aparat nie ma nawet tych funkcji, to pozostaje nam jeszcze metoda „zamrożenia” ekspozycji przez wciśniecie spustu migawki do połowy. Pomiaru dokonujemy na innym obiekcie odpowiednio jaśniejszym lub ciemniejszym, wciskamy do połowy spust migawki i z tak wciśniętym klawiszem kierujemy aparat na właściwy obiekt, i robimy zdjęcie. Problem jedynie jest taki, że obiekt „pomiarowy” i docelowy muszą być w tej samej odległości, bo razem z pomiarem światła ustawiana jest ostrość. Tą metodę można wykorzystać przy zdjęciach wschodów i zachodów słońca, jeśli słońce jest już (jeszcze) zbyt ostre. Pomiar robimy na obszarze bez słońca, później kierujemy aparat tak, aby znalazło się w kadrze i robimy zdjęcie. Np. takie

Natomiast zachód słońca na kolejnym przykładzie wymagał ustawienia pomiaru światła w aparacie na niedoświetlenie zdjęcia. W tym konkretnym przypadku korzystałem jednak z ustawień manualnych aparatu i korygowałem je sprawdzając efekt na ekranie.

Więcej o robieniu zdjęć wschodów i zachodów słońca pisałem w ebooku.